Maar helaas. Dat zal niet gaan werken. Moderne economieën zitten anders in elkaar. Voorbeelden daarvan zijn de Duitse en de Deense, die laten zien dat bij grote conjuncturele tegenvallers het tekort zomaar met 5, 6, 7% van het BBP kan oplopen… Afspraak of geen afspraak. Zelfs in Denemarken, dat jarenlang overschotten had van meer dan 5% van het BBP, kende in 2009 en 2010 tekorten die fors groter waren dan de -0,5% waar we samen naar toe moeten schijnen te gaan (zie grafiek). En Duitsland? Dat is gebouwd op tekorten (zie grafiek!). Let ook op het tekort van -9,5% in 1995. Ongetwijfeld is daar een speciale reden voor. Maar ook dat is een reden. En ook dat is een tekort.

Wellicht dat we ons toch wat minder willoos en redeloos moeten overleveren aan ‘de markten’, terug naar 1995! Want zo lang geleden is het niet, dat ‘de markten’ niet in hun huidige vorm bestonden. En dat de nadruk van de politiek lag op werkgelegenheid en productie, in plaats van op financieel rendement, dat overigens uiteindelijk uit de productie betaalt moet worden.

Wel ontwikkelde Spanje, rond 2005 en net als Ierland en Griekenland en de Baltische staten en Portugal, zeer snel zeer grote tekorten op de lopende rekening kreeg (de lopende rekening is de goederenbalans plus de dienstenbalans en de inkomensbalans). Maar zelfs, volgens de Eurostat gegevens, ook op de goederenbalans. De reden hiervoor was eenvoudig: hoewel de exporten zich florissant ontwikkelden groeiden de importen tot 2008 nog sneller (grafiek 2) en dan met name die van buiten de EU (olie, China). Wat natuurlijk kon doordat de banken Spanje (en Ierland en Griekenland en de Baltische staten) volpompten met geld. De omvang van het tekort was en is problematisch, hoewel het ondertussen aanzienlijk is verkleind. Opmerkelijk is dat de vermindering van het tekort, wat betreft de goederenbalans, vooral is veroorzaakt door een toename van de exporten buiten de EU en een afname van de importen van binnen de EU. Wat dat betreft is het, wat de Spaanse bijdrage betreft, niet zo raar dat de bestedingen in de EU op een laag pitje staan. Het goederentekort met de EU is met 42 miljard gedaald en bedraagt nu (2011) een bescheiden 6 miljard, dat met de rest van de wereld ‘slechts’ met 18 miljard en is nu (2011) nog 40 miljard. In de eerste twee maanden van 2012 is weer een kleine 2 miljard van deze 46 miljard afgegaan. Wat goed klinkt. Maar wat, als het komt door verminderde importen (de helft), natuurlijk de bestedingen onder druk zet… Met het oog op het bovenstaande en de Spaanse werkloosheid lijkt een forse verhoging van de belastingen op energie, investeringen in isolatie en het energieslim maken van de gebouwen en woningen en een verlaging van de BTW op arbeidsintensieve diensten verstandiger dan het huidige beleid.

Volgende blog: de onzin over de hoge Spaanse lonen.
P.S. – de afname van de geldhoeveelheid in Griekenland is momenteel de ‘talk of the town’. De Luxetveritas lezer/es is natuurlijk al vele maanden van deze ontwikkeling op de hoogte.

Terwijl de schulden in Europa, vooral vanwege het ‘rente op rente’ effect, nog steeds toenemen is de productie nog niet terug op het niveau van 2008…

B. Het was al erg

waren er in het tweede half jaar van 2011 al 10 landen in recessie (technisch: twee kwartalen van krimp achter elkaar):

Tsjechië

Denemarken

Ierland

Italië

Portugal

Griekenland

Nederland

Cyprus

Hongarije (laatste kwartaal 2011 was stabiel, maar omdat er nu weer krimp is reken ik dat toch mee)

Slovenië

C. En het wordt erger

En er kwam nog 3 grote landen bij:

Spanje

Roemenie

Engeland

En vermoedelijk kunnen we ook Zweden bij dit rijtje voeren, dat sinds enige tijd trots schijnt te zijn op zijn dure munt – ten koste van de economische voorspoed, zoals altijd.

D. Is alles nu verloren?

Nee. Duitsland deed het nog wel een beetje goed, met name vanwege de export. Maar dan wel de export naar landen buiten de EU! De export van de Duitse industrie binnen de EU nam af. En ook de consumptie deed het daar goed, wat, omdat (voor zover nu bekend) de consumptie van huishoudens zich niet al te florissant ontwikkelde moet zijn veroorzaakt door de overheidsconsumptie. Ook Finland en Slowakije deden het niet slecht, evenals de Baltische staten, die echter nog ver onder het oude niveau zitten. Frankrijk en Oostenrijk wankelen.

Opmerkelijk: Nederland doet het duidelijk slechter dan België, Oostenrijk, Zwitserland, Frankrijk, Polen en zelfs dan Denemarken en Tsjechië, allemaal andere grensstaten van Duitsland. Dat leeglopen van de huizenzeepbel toch…

Oprechte wetenschappers maken gebruik van doordachte concepten, strak afgebakende definities en werkbare operationalisaties. Dit is in de economie ten dele ook het geval, bijvoorbeeld als het gaat om ‘geld’. Ten dele, want hoewel de Post-Keynesiaanse evenals de Oostenrijkse economen een duidelijke operationalisatie hebben die consistent is met de theorie is dat voor de zogeheten neo-klassieke economen (de meerderheid, helaas) volgens deze economen zelf niet het geval… Bij deze een poging enige ordening aan te brengen, om een zorgvuldiger discussie mogelijk te maken. Maar voordat ik het vergeet: hoewel er aanzienlijke verschillen zijn tussen de verschillende definities van geld geven alle definities op dit moment een zeer gematigde tot negatieve geldgroei aan.

1. De Post-Keynesiaanse definitie.
Deze sluit in wezen totaal aan bij de M-1, M-2 en M-3 definities zoals die ook door bijvoorbeeld de Europese Centrale Bank worden gehanteerd. Zie hier voor de grafiek die de ECB publiceert. De Fed, de Amerikaanse Centrale Bank, gebruikt enkel nog de M-1 en de M-2 definities, maar de crisis heeft geleerd dat het beter is de M-3 definitie te hanteren, omdat er nogal wat heen en weer schuiven van geld plaats vindt, tussen de verschillende categorieen. De Post-Keynesiaanse definitie is gebaseerd op een concept van geld waarbij er sprake van officieel geld, dat direct en indirect gesanctioneerd is door de overheid: de Euro en de Dollar, bijvoorbeeld. Hiernaast kunnen andere soorten geld bestaan (denk aan de nieuwe Nederlandse postzegel!) maar het officiële geld is de enige munt waarin belastingen mogen worden betaald. Dit betekent dat er per definitie vraag is naar deze geldeenheid. Het mooie van de M-3 variabele is dat de activa kant (geredeneerd vanuit de banken) van de geldschepping van M-3 geld boekhoudkundig en praktisch goed spoort met de ontwikkeling van de kredietverlening in de economie. Dit wordt weergegeven in de grafiek, de wat snellere groei van M-3 in de laatste periode komt door de wat hogere kredietverlening aan overheden door banken,  (wat dus ook uit de boekhoudkundige gegevens valt op te maken, een analytisch zeer bruikbare variabele dus, dank aan Erwan Mahe), hypotheekverstrekking die wel in de boekhouding te vinden is, is uit de grafiek gelaten:

2. De Oostenrijkse definitie
Het grootste verschil tussen de Oostenrijkse gelddefinitie en de M-2 definitie is dat de ‘betaalrekeningen van de overheid’ door de Oostenrijkse economen ook als geld worden gezien. Zit wat in. Maar de bredere M-3 variabele lijkt toch beter te scoren als de we economie willen analyseren, vooral omdat deze variabele boekhoudkundig veel beter gelinkt is met de ontwikkeling van krediet in de economie. Hier kunt u een grafische vergelijking vinden van de M-3 geldvariabele die de favoriet van de ECB is met de ‘Oostenrijkse’ definitie, hier een systematisch overzicht van de overeenkomsten en de verschillen tussen de Oostenrijkse aanpak en de M-1, M-2 en M-3 variabelen.

3. De neo-klassieke definitie
Oeps. Laten we een neo-klassiek econoom, Apostolis Serlesti, zelf het woord geven:

“The problem is that the Federal reserve and other Central Banks have not been producing data consistent with neo classical micro-economic theory” (Serletis, A. (2012), ‘Foreword. Macro-economics as a science’ in: Barnett, W.A.(2012), Getting it wrong. How faulty monetary statistics undermine the Fed, the financial system and the economy pp. XXI. MIT

Er is dus geen goede statistische neo-klassieke operationalisatie van geld… Wat een sof. Meer dan honderd jaar neo-klassieke economie – en nog weten ze niet hoe ze geld moeten definiëren en meten. Serlesti komt natuurlijk met een oplossing: een (divisia)gewogen gemiddelde van verschillende soorten van liquiditeiten, waarbij de gewichten theoretisch afhangen van de ‘gebruikswaarde’ van geld (hoe makkelijk kun je contant geld gebruiken, hoe makkelijk kun je het geld op je spaarrekening gebruiken) en waarbij dit in de praktijk wordt bepaald middels de rente die op bepaalde soorten geld wordt verkregen. De Bank of England construeert een dergelijke variabele, ik heb er (niet al te intensief) naar gekeken maar kon er toen niet veel mee. Momenteel is deze variant van ‘geld’ echter te weinig ingeburgerd om als ‘de neo-klassieke’ definitie te kunnen gelden. Dus wat mij betreft blijft de neo-klassieke economie ook wat betreft de geldtheorie een incoherent en inconsistent, onlogisch geheel. Maar goed: hier kunt u de variabele vinden. Het grote nadeel is natuurlijk dat de boekhoudkundige verbanden tussen ‘geld’ en ‘schulden’ worden losgelaten, terwijl de gewichten toch arbitrair zijn. Ook kunnen er, zoals de laatste jaren is gebleken, op zeer korte termijn grote verschillen optreden in de ‘gebruikswaarde’ van verschillende soorten geld, in Griekenland zou contant geld nu bijvoorbeeld een zwaardere weging moeten krijgen. Dit wordt nog niet bijgehouden, voor zover ik weet. En omdat geld nu eenmaal een ‘boekhoudkundige’ variabele is, die in eenheden wordt gemeten waarbij in ons systeem geldcreatie en schuldcreatie een op een samenhangen is het zeer onwenselijk de boekhoudkundige relaties los te laten.

Mijn voorkeur? M-3, aangepast voor de betaalrekeningen van de overheid.

Update: ik begrijp nu al dat er verwarring is over inflatiebelasting en ‘seigniorage’ – dat zou wel hetzelfde zijn, anders dan ik stel. Maar dat is het niet. Onder seigniorage wordt bijvoorbeeld ook het drukken van geld door een land verstaan, dat vervolgens door private partijen in een ander land als betaalmiddel wordt gebruikt (dollarisatie). En dat valt zeker niet onder inflatiebelasting (hoewel het formeel wel als een schuld in de boeken van de VS staat, de looptijd van die schuld is echter oneindig en de rente is 0%). Diepgaander: alleen de overheid (bij ons inclusief waterschappen) heft belastingen – maar het is niet alleen de overheid die geld schept. De geldscheppende banken doen dat ook. Mijn hypotheek bij de RABO valt ook onder het seignioragebegrip (voor zover er voor het financieren van deze hypotheek gebruik gemaakt is van geldschepping): “the difference between interest earned on securities acquired in exchange for bank notes and the costs of producing and distributing those notes”. In het stuk van Eijffinger en Mujagic wordt er (terecht natuurlijk) vanuit gegaan dat het niet alleen om chartaal geld gaat maar ook om giraal geld. En dan is de rente die ik op mijn hypotheek betaal wel seigniorage – maar per definitie geen belasting (de hypotheek is de ‘security’, het geld dat destijds aan het bouwbedrijf en de notaris betaald is valt in de definifitie onder ‘producing and distributing the notes (money). Rente op hypotheken van de voormalige DSB (geen geldscheppende bank, voor zover ik weet) was dus geen seigniorage. Strikt genomen is korting op snelle betaling bij leverancierskrediet een form van negatieve seigniorage. Maar ik geef toe: ik heb geen neo-klassiek geldbegrip, mijn definitie spoort met die van centrale bankiers en mensen als Minsky (ja, de Post-Keynesiaanse definitie en die van Centrale Banken zijn wel consistent met elkaar, anders dan de neo-klassieke definitie en die van Centrale Banken). Men leze Ulrich Bindseil, overigens de auteur van het enige boek over de praktijk van liquiditeitsbeheer bij Centrale Banken (caveat: ik heb enkel dit van hem gelezen, nog niet het boek, maar ik vind het belangrijk om te melden dat het het enige is).

In Turkije zijn er, sinds de crisis, 3.000.000 banen bijgekomen. U lees het goed: niet eraf, maar erbij. Hoe kon dat? Een van de redenen dat dit mogelijk was is dat de Turkse Centrale Bank de beleidsrente kon verlagen van 16% naar 6%. Dus met 10%. De economie nam toe met, gemeten vanaf het begin van de crisis (dus voor de dip in 2008/2009 die zich ook in Turkije voordeed) met 18%. En groeit nog steeds. En de groei is breed gedragen: landbouw, bouwnijverheid, industrie, medische sector – allemaal gaan ze vooruit. En was dit inflatoir – Nee. De inflatie was in 2009 en 2011 zelfs de laagste ‘ooit’, in Griekenland…

De drastische verlaging van de beleidsrente was niet de enige reden waarom dit alles mogelijk was. Kapitaal stroomde het land in en er was sprake van verstandig aanbodbeleid: verlaag niet de lonen maar de loonkosten (wat bij ons min of meer gelijk zou staan aan het fiscaliseren van premies en het verlagen van de BTW op arbeid). Maar het hielp wel, en niet zo’n beetje ook. En die drastische verlaging van de beleidsrente was weer mogelijk omdat de inflatie hoog was… (en nee, deze is niet verder opgelopen, na de renteverlaging). Waarmee ik maar wil zeggen dat de titel van een artikel van Sylvester Eyffinger en Edin Mujagic, vandaag in de Volkskrant, ‘Hogere inflatie is voor niemand goed’, met een korreltje zout moet worden genomen. Sterker nog – er zijn omstandigheden dat het voor iedereen goed is. De Turken zijn erdoor gered. En een basaal begrip van eerste jaars macro-economie had Eijffinger en Mujagic kunnen behoeden voor een aantal van de flaters die ze begaan in hun artikel (Flaters? Jazeker. Met ‘seigniorage’ wordt, anders dan Eijffinger en Mujagic stellen, iets heel anders bedoeld dan met ‘inflatiebelasting’. Zeker monetaire deskundigen, wat deze economen pretenderen te zijn, horen dit te weten).

Waar komen de misverstanden bij Eijffinger en Mujagic vandaan? Grotendeels ligt het aan het gebruiken van een onjuist model, onjuiste concepten en een gebrekkige kennis van de economische geschiedenis.

1. Micro en macro worden verward, er wordt enkel vanuit balansen en niet vanuit de productie gerekend. De bekende klassieke fout, die ook blijkt uit het voortdurend hameren van de auteurs op de waarde van geldelijk bezit in plaats van op de waarde van andere bezittingen of op werk en inkomen. Een bekende Engelse uitspraak is ‘a penny saved is a penny earned’. Wie spaart, die heeft wat. En het gevoel daarachter is dat dat, ook moreel, goed is. Dit is ook de geest van het artikel van Eijffinger en Mujagic. Telkens wordt in lovende termen over ‘spaarders’ en in negatieve termen over leners gesproken. De uitspraak als zodanig is overigens juist – in de micro economie. De micro-economie gaat uit van afzonderlijke mensen en bedrijven, en dan klopt het, min of meer, hoewel ik ondernemers altijd hoor zeggen dat geld gereedschap is, en geen doel. Wie niets uitgeeft die houdt geld op de bank staan, gezien vanuit de dubbele boekhouding. Maar de macro-economie kijkt niet enkel naar het individu. De macro-econoom kijkt ook naar de partijen waar dit individu zaken mee doet. En dan geldt een andere uitspraak, namelijk: ‘a penny spent is a penny earned’, geld moet rollen. Wie de economie beziet vanuit de monetaire verwevenheden inherent aan het uitgeven van geld zal geen dubbele boekhouding maar vierdubbele boekhouding moeten toepassen (of zelfs zes- of achtdubbele, zie ook onze eigen Frits Bos, 2003, over het systeem van de Nationale Rekeningen). En dan gaat het niet meer enkel over bezit en de balans (waar Eijffinger en Mujagic impliciet alleen maar over praten) maar ook over geldstromen en inkomen en productie. Als ik geld uitgeef dan blijkt uit de vierdubbele boekhouding dan een andere partij dat geld erbij krijgt. ‘Nou en’, bent u misschien geneigd te zeggen, dat wist ik al. Nou, een heleboel, antwoord ik dan. Uit dit idee blijkt namelijk ook dat als, op nationaal niveau, de een geld spaart dat eerst van de ander was de totale monetaire besparingen in een economie niet toenemen. Sterker nog – als deze besparingen niet worden gebruikt voor nieuwe bestedingen, bijvoorbeeld door het geld aan een ander uit te lenen, dan stokt de economie – en nemen de besparingen zelfs weer af. Keynes? Nee, de Nationale Rekeningen. Een land wordt, macro-economisch, niet rijker door te sparen – maar juist door te investeren, door het geld te laten rollen. Een land wordt, anders dan een individu, niet werkelijk rijker als de prijzen van huizen stijgen – maar wel als er meer en betere huizen bij komen (overigens hoor ik de inflatie-alarmisten nooit als de prijzen van huizen stijgen, wat toch ook inflatie is…). De stijging van de prijs van huizen wordt in de Nationale Rekeningen weliswaar op de balans van de huishoudens bijgeschreven – maar natuurlijk en terecht niet als nieuwe productie en welvaart gerekend. Op macro-economisch vlak gelden andere wetmatigheden dan op micro-economisch vlak. Dat wordt door Eijffinger en Mujagic niet onderkend. Ze doen net of de balans van een land hetzelfde is als de balans van een individu – wat niet zo is. Daarnaast gaan ze enkel uit van de balans (schulden, spaargelden (overige bezittingen laten ze overigens ten onrechte buiten beschouwing) en niet van de resultatenrekening, laat staan de liquiditeitsrekening van een land. Gegevens die toch eenvoudig te vinden zijn in de Nationale Rekeningen. En wat niet weg mag worden gelaten. Wanneer we uitgaan van de resultatenrekening dan blijkt dat een hogere inflatie een relatief sterke verlaging van de beleidsrente mogelijk maakt, wat, zoals in Turkije, zeer gunstige effecten kan hebben (zelfs op de inflatie…). De investeringen kunnen dan weer stijgen – waardoor de werkelijke besparingen toenemen. Werk gaat voor inkomen, alsuds oud minister Kok, toen hij nog vakbondsman was. En inkomen gaat weer boven spaargeld… werkelijke besparingen zijn belangrijker, macro-economisch gezien, dan de waarde van geld. Een Duitse man die in 1910 15 was geweest had in de jaren zestig en vooral zeventig (Helmut Schmidt!) een redelijk pensioen gehad, ondanks inflatie, twee totale oorlogen en crisis, omdat het toen goed ging met de Duitse economie. Er was geïnvesteerd. De spaargelden waren keer op keer verdwenen. Maar de investeringen hadden Duitsland gered. Macro-economisch heb je niets aan spaargelden – als je er niets voor kunt kopen.

2. Daarnaast maken de auteurs natuurlijk nog een aantal empirische fouten: zelfs micro-economisch geredeneerd is het in een land met 650 miljard Euro aan hypotheekschulden en sterk dalende huizenprijzen voor zeer veel mensen juist uit de middenklasse van belang dat er inflatie is, niet alleen omdat de impliciete rente op deze schulden rekening houdt met de 2% inflatie van de ECB maar ook omdat de hoofdsommen een groot risico voor ons land zijn. Zeker de groep van kwetsbare ‘net-gestarten’ heeft hier veel baat bij. En is dat oneerlijk? Dat was de door deregulering opgejaagde stijging van de huizenprijzen in de jaren negentig ook: onverdiend geld! Maar (nogmaals) daar hoor je de heren dan weer niet over. Hoe sneller de nominale inkomens stijgen, des te sneller zijn we dat probleem in ieder geval kwijt. Turkije is er verder een voorbeeld van dat het onbeheersbaar worden van inflatie zodra deze de 4/5% grens overschrijdt (wat in het artikel wordt beweerd) onzin is – de inflatie is in Turkije aan het dalen (overigens begon die daling toen door de verlaging van de beleidsrente de productie niet meer gebreideld werd…). ‘Seigniorage’ is niet hetzelfde als inflatiebelasting (Wikipedia: “Seigniorage derived from notes is more indirect, being the difference between interest earned on securities acquired in exchange for bank notes and the costs of producing and distributing those notes”; inflatiebelasting is de lagere reele waarde van de staatsschuld die optreed door belasting). Het inflatiebegrip van beide heren is ouderwets en achterhaald – bijvoorbeeld de woningprijsinflatie wordt in het hele verhaal niet genoemd. En natuurlijk is het zo dat alle geld dat we nu hebben uiteindelijk is ‘gemaakt’ door schulden aan te gaan, zo werkt dat nu eenmaal, in de huidige economie. Zie de statistieken van de ECB hierover.

Verder zijn de auteurs bang dat hogere en oplopende inflatie de deur openzet voor economische en politieke instabiliteit. Zucht. In welke wereld leven deze economen? De problemen in Spanje en Griekenland worden in directe zin veroorzaakt door een kapitaalvlucht van een triljoen Euro. De geldhoeveelheid in Griekenland is in twee jaar met 30% gedaald. De werkloosheid gaat richting 25% en 30% aan het eind van dit jaar is niet uitgesloten, ondanks sterk toenemende emigratie. En dat zou allemaal komen omdat deze landen (wat overigens te verwachten was, het Penn-effect) een wat hogere inflatie hadden dan landen met een hoger prijsniveau zoals Nederland en Duitsland? In een economische en muntunie waar leden met een fors lager prijsniveau zijn is het te verwachten dat het prijsniveau daar, zeker als de productiviteit sterker stijgt dan in de kern (wat het geval was, met uitzondering van Italië ) sterker stijgt dan bij de leden met een hoger prijsniveau. Kapitaalstromen van ongeveer 2 triljard Euro vanuit het noorden naar het zuiden hebben die overigens een van de redenen waren waarom de inflatie in Spanje licht opliep en de kapitaalvlucht daarna waren een belangrijker oorzaak voor de hidige Euro-problemen dan ‘onverantwoordelijke’ Zuid-Europeanen. Ik bedoel – wie hebben nou hogere hypotheekschulden, wij (ja dus) of die Italianen, Portugezen, Grieken of Spanjaarden.

Caveat en voor alle duidelijkheid: ik ben van mening dat het huidige tekort op de lopende rekening van Turkije onhoudbaar is en dat het land het risico loopt van een ‘Spaans’ scenario. Zaken als een ‘Georgistische’ grondbelasting kunnen de stijging van de vastgoedprijzen in toom houden, Keynesiaanse bestedingsbeperking is wellicht gewenst en er moeten restricties worden gesteld aan de vrijheid van met name uitgaand kapitaal. Dat neemt echter niet weg dat ook naar de (verre) toekomst toe gerekend Turkije het veel, veel beter heeft gedaan dan Griekenland en Spanje. En dat Griekenland en Spanje, ook naar de verre toekomst toe gerekend, bijzonder veel baat zouden hebben bij meer inflatie in de EU. En wij ook.

Terzijde – ik acht het mogelijk, maar zeker ben ik daar niet van, dat het Europese parlement het mandaat van de ECB kan uitbreiden met een specifiekere definitie van inflatie dan de wel zeer algemene die er nu in staat, waarbij het aan de ECB wordt overgelaten zowel de inflatie te definiëren als een doelstelling te zetten. Er zou bijvoorbeeld iets over ‘woningprijzen’ kunnen worden toegevoegd. Veel van de hoge geldgroei in 2005 en 2006 werd namelijk veroorzaakt door hypotheekverstrekking in combinatie met inflatoir stijgende woningprijzen, voglens de gegevens van de ECB.

Terug naar de huidige doelstelling. De redenering van Lex Hoogduin is, kort samengevat, dat (o.a.) de Spaanse inflatie omlaag zal moeten om het prijspeil aldaar te verlagen zodat het land concurrerender wordt, waardoor ook, bij gelijkblijvende Duitse inflatie, het gemiddelde van de EU lager wordt en waarbij dat dan maar de nieuwe doelstelling moet zijn. Deze redenering wijkt qua achtergrond overigens sterk af van de officiële doelstelling van de ECB, waarbij telkens met nadruk wordt gesteld dat men niet op nationale ontwikkelingen stuurt.

Tsja, ‘zal moeten’. Maar zal de inflatie in de ‘periferie’ echt lager worden, dan in Duitsland? Ik denk dat dit wensdenken is. De historische ervaring leert namelijk anders. Er is overweldigend bewijs dat op de lange termijn landen met een lagere productiviteit een lager prijspeil hebben, waarbij dit prijspeil stijgt als de productiviteit stijgt. En dat is ook in Europa het geval (zie grafieken).

Het prijspeil van landen met een lagere productiviteit kruipt naar het gemiddelde toe, en andersom voor de landen met een hoge productiviteit en een hoog prijspeil. Weliswaar laat grafiek 1 zien dat er in sommige landen in zware crisis een (zeer bescheiden) omkeer is van dit effect, maar volgens grafiek 2 is dat alweer verleden tijd (grafiek 1 geeft overigens het BBP-prijspeil weer, dus van alle bestedingen, grafiek 2 de sneller beschikbare gegevens over de verandering van de consumentenbestedingen, alle data Eurostat).

Dit heet het Balassa-Samuelson effect. En er is een uitgebreide literatuur over. Wat het effect veroorzaakt verschilt per geval: productiviteitsgroeiverschillen tussen landen en sectoren, veranderingen in de consumentenbestedingen, kwaliteitsverschuivingen bij de aankopen van goederen en diensten, dat soort dingen. En ik denk zelf willen dat de zeer bekende en empirisch sterk gefundeerde neerwaartse rigiditeit van lonen ook een rol speelt (en die rigiditeit verschilt veel minder per periode en geval). Maar het effect is robust.  Als Lex Hoogduin meent dat dit effect de komende pakweg tien jaar in Europa geen rol zal spelen dan zal hij niet alleen moeten aangeven dat dat vanuit zijn optiek wenselijk is, maar ook waarom de prijspeilen, anders dan in het verleden, niet meer naar elkaar toe zullen kruipen. We leven tenslotte niet in de sprookjeswereld van perfecte marken van Robert E. Lucas, waarin de markten voor goederen en arbeid ‘vanzelf’ ruimen. Ik bedoel – de werkloosheid in Spanje is al bijna vijf (5!) jaar achtereen continu aan het stijgen… En de banken hebben een triljoen aan geld teruggehaald, uit de periferie. Zou dat, mogelijkerwijs, iets met elkaar te maken kunnen hebben?

Voorlopig zal een land als Spanje, waar de inzinking tot voor kort opmerkelijk sterk sectoraal in de bouw geconcentreerd was maar waar nu helaas ook sprake is van een algemene teruggang, zo’n 40% moeten groeien om de werkloosheid op te lossen en de overheidsfinanciën en de bankbalansen op orde te krijgen. Er zullen nieuwe sectoren moeten komen. Ik weet niet of dat gaat gebeuren – maar als het gebeurd zullen deze sectoren modern en productief zijn, zo gaat dat nu eenmaal in een chaotische, Schumpeteriaanse wereld (hier trouwens een leuk grafje dat aangeeft dat de Spaanse export het niet slechter heeft gedaan dan de Duitse…). En waarschijnlijk zal Spaans succes juist niet leiden tot een lager, maar tot een hoger prijsniveau… Succesvolle sectoren zullen namelijk geen lage-lonen sectoren zijn. Wat dat betreft is er meer reden om de doelstelling van de ECB te verhogen (bijna, maar iets meer dan 2%?) dan om deze te verlagen. Beter zou overigens zijn om de definitie van inflatie van de ECB, die nogal gedateerd is, aan te passen. En de simpele oplossing is natuurlijk gewoon om de lonen in Duitsland twee jaar achtereen met 5% te verhogen.

Inflatie is de verandering van het prijsniveau, maar wat is dat prijsniveau zelf? Economen meten duizenden prijzen – en het gewogen gemiddelde daarvan is het prijsniveau. Waarbij de gewichten samenhangen met de bestedingen aan bepaalde goederen en diensten. En de prijzen van al die goederen en diensten hangen weer samen met de kostprijs van deze goederen en diensten. Waarbij loonkosten natuurlijk een van de belangrijkste kosten zijn. De hoogte van de lonen is dus van belang voor het prijspeil. Sterker: de hoogte van de lonen is voor een deel het prijspeil. Heeft u uw auto wel eens laten repareren? En heeft u gezien dat op de rekening de lonen apart in rekening worden gebracht? Dit soort posten wordt direct gemeten bij de bepaling van het prijspeil. Als de lonen stijgen stijgt per rekenkundige definitie ook het prijspeil, omdat lonen direct deel uitmaken van althans enkele van de prijzen die worden gemeten. En ook indirect beïnvloeden lonen natuurlijk het prijspeil. De vraag is dan hoe sterk dat effect is. We kunnen het antwoord daarop geven: dat effect is heel, heel sterk. Het loonpeil is verreweg de belangrijkste prijs in de economie. Zie de grafiek. In deze grafiek zijn de prijsniveau’s in Europa vergeleken met de loonkosten per uur (bron: Eurostat).

De loonkosten per uur zijn daarbij niet de contractuele loonkosten maar de werkelijk gemiddelde betaalde loonkosten. Als een bedrijfstak met lage lonen (de bouw in Spanje!) sterk inkrimpt ten opzichte van andere sectoren dan zal dat tot dus uiting komen in een stijging van de loonkosten per uur. In de grafiek zijn vertikaal telkens de lonen van 2009 en 2010 geplot, afgezet tegen het prijsniveau. Duidelijk is dat er een zekere bandbreedte is – maar ook duidelijk is dat, rekening houdend met deze bandbreedte, het effect overduidelijk is. Het prijspeil wordt grotendeels bepaald door het loonpeil. Als je daarover nadenkt is dat overigens niet raar – de arbeidsinkomensquote ligt vaak rond de zestig procent, de prijs van arbeid is verreweg de belangrijkste (kost)prijs in de economie. Ik durf zelfs te stellen dat, gezien deze grafiek, het klassieke idee van de arbeidswaardetheorie helemaal zo gek nog niet was… hoewel lonen natuurlijk ook weer niet alles bepalen.

De consequentie van dit verhaal is duidelijk. Als de lonen in Bulgarije binnen afzienbare tijd (zeg: twintig jaar) naar Engels niveau gaan, wat we allemaal graag willen, dan betekent dit dat het prijsniveau in Bulgarije relatief ten opzichte van de rest van de EU ook naar ongeveer Engels niveau zal gaan. Anders gezegd: er zal extra inflatie zijn, in Bulgarije. Ook als de loonstijging wordt gecompenseerd door productiviteitsstijgingen, immers, de inflatie-zoals-we-die-meten bevat namelijk directe metingen van de prijs van arbeid. En dat betekent ongeveer 3% inflatie extra, per jaar.

En als, wat voor iedereen goed zou zijn, de lonen in Duitsland twee jaar met 5% nominaal zouden stijgen, dan levert dat ook extra inflatie-zoals-we-die-meten op. Deze inflatie tegen willen gaan zou betekenen dat er dan wel een zeer restrictieve loonpolitiek moet worden gevoerd, met als onvermijdelijk gevolg op een gegeven moment een loonexplosie zoals in de jaren zestig (ondernemers gingen toen mensen wegkopen bij elkaar). Of dat de economie wordt afgeknepen, wat slecht zou zijn voor iedereen. De stijging van het prijspeil is voor een deel geen geldontwaarding – het is gewoon het gevolg van het feit dat, ten dele, ‘lonen andere lonen kopen’. En als arbeid meer waard wordt, omdat het productiever wordt, waarom zou de prijs daarvan dan niet omhoog gaan? Ik bedoel – de reden dat onze lonen zoveel hoger zijn dan die in Bulgarije wordt ten dele verklaard door productiviteitsverschillen. En daar wordt bij de berekening van het prijspeil geen rekening mee gehouden (in vaktermen: een hedonistische meting van de prijs van arbeid is gewenst, zie ook hier). Loonstijgingen -we meten ze als inflatie. Maar ten dele zijn ze een betaling voor de productiviteitsstijging van arbeid. En dragen ze dus wel bij tot een hoger prijsniveau, maar niet tot waardevermindering van het geld.

Als kleine bijdrage aan deze discussie geef ik hier de lange termijn ontwikkeling van drie van elkaar te onderscheiden inflatie-indices weer: die van investeringsgoederen, die van de overheid (grotendeels lonen) en die van de huishoudens (de bekende consumentenprijsindex; de gegevens zijn ontleend aan de Nationale Rekeningen). De grafiek maakt duidelijk dat het inderdaad wenselijk is meerdere prijsindices te beschouwen. Er is zeker samenhang – maar er zijn ook duidelijke verschillen. En de grafiek maakt ook duidelijk dat we momenteel bepaald niet in een tijd van hoge inflatie leven. Integendeel. Rekening houdend met de woningprijzen geldt dat nog sterker.

De vraag is of er momenteel in Europa sprake is van structurele of cyclische problemen. Voor bijvoorbeeld de arbeidsmarkt kan die vraag uitstekend beantwoord worden. Er is geen sprake van structurele maar wel van cyclische problemen. Als er op de arbeidsmarkt sprake is van toenemende structurele problemen dan blijven er steeds meer vacatures openstaan en stijgt de vacature graad (% van de beroepsbevolking) ook in geval van hoge of stijgende werkloosheid. Als we kijken naar Nederland (middelmatige maar stijgende werkloosheid) of de Baltische staten (hoge en voor enkele van deze staten sinds kort weer stijgende werkloosheid) dan zien we wat deze maatstaf betreft geen tekenen van toenemende structurele problemen op de arbeidsmarkt (bron: Eurostat). De problemen zijn wat betreft de arbeidsmarkt cyclisch. Niet de werknemers of de bedrijven – maar de vraag is het probleem.

Sitalsing betoogt dat groei geen keuze is maar ‘een kwestie van langdurige pijnlijke hervormingen’. Als goedgeschoold econome weet Sitalsing natuurlijk dat alleen ‘pijnlijke hervormingen’ op bijvoorbeeld de arbeidsmarkt zorgen voor groei. Wat die hervormingen precies inhouden blijft karakteristiek ongespecificeerd, maar men kan wel raden dat hier op ontslagrechtversoepeling wordt gedoeld. Sitalsing vindt het gunstige effect van ontslagrechtversoepeling zo vanzelfsprekend dat ze hier geen enkel bewijs voor hoeft aan te leveren. Niet zo gek misschien, want dat bewijs bestaat –buiten theoretische modellen- namelijk niet. Empirische studies wijzen uit dat er geen statistisch significant effect is op de werkgelegenheid en dat ontslagrechtversoepeling de productiviteit zelfs schaadt!

Je moet wel gek zijn om te geloven dat bezuinigen niet samen kan gaan met groei vindt Sitalsing. “Je zou haast denken dat sommige partijen ons zullen willen wijsmaken dat streven naar een lager begrotingstekort onmogelijk samen kan met groei.” Wat een dwazen. Want is niet de grote les van de eurocrisis dat bezuinigingen prima samengaan met groei?

Je gaat je haast afvragen onder welke steen Sitalsing de afgelopen drie jaar heeft geleefd. Terwijl zo’n beetje elk Zuid-Europees land onder invloed van draconische bezuinigingen in een recessie als niet erger belandt, beweert Sitalsing nog steeds dat bezuinigingen en groei prima samengaan. Een bewering die zelfs door de notoire begrotingsslagers bij het IMF niet wordt onderschreven.

Sitalsing ridiculiseert ‘het geloof in de magische krachten van de staat om groei en banen te genereren.’ Een geloof in magie is hier niet voor nodig. Het is tamelijk oncontroversieel dat een begrotingstekort een stimulerend effect heeft op de economie. Een begrotingstekort impliceert dat de private sector meer inkomen krijgt en als dit inkomen niet volledig wordt gespaard, maar wordt besteed aan goederen en diensten neemt de groei toe. Het begrotingstekort kan zich natuurlijk ook vertalen in hogere prijzen in plaats van hogere output, maar het risico hierop is gering zolang de economie nog ver is van maximale werkgelegenheid.

Natuurlijk lekt een deel van het begrotingstekort weg uit onze ‘kleine, open economie’, maar dat doet niets af aan het groeiverhogende karakter van een begrotingstekort. Het betekent alleen dat het stimulerende effect ook bij een ander land terecht komt. Aangezien Nederland –en Duitsland- nog steeds het grootste deel van hun handel doen met andere Europese landen helpt dit voornamelijk de groei binnen Europa. Als dit als problematisch wordt ervaren dan zijn we overduidelijk nog niet rijp voor een muntunie. Het is juist goed voor de handelsverhoudingen binnen Europa als er meer euro’s terugvloeien naar Zuid-Europa. Op die manier geven we ze de kans om hun steentje bij te dragen door meer naar ons te exporteren.

Maar maakt het niet alleen theoretisch maar ook praktisch uit welke index we gebruiken? Jazeker. Wanneer we de consumentenprijsindex (niet helemaal hetzelfde, overigens, als de HICP) vergelijken met de bredere en dus betere BBP-prijsindex dan valt op dat de verschillen in het algemeen miniem zijn – maar dat er juist de laatste paar jaar wel grote verschillen zijn (grafiek 1, bron: Eurostat). De BBP index geeft aan dat de prijzen minder stijgen dan gesuggereerd door de consumentenprijsindex, wat onder meer wordt veroorzaakt door de invloed van de BTW op de consumentenprijzen. Gezien de verschillen die juist in barre tijden optreden verdient het dus aanbeveling voor de ECB om niet alleen op de consumentenprijsindex te sturen.

Opvallend is dat wie de verslagen van De Nederlandsche Bank van voormalige bankpresident Jelle Zijlstra leest regelmatig geconfronteerd wordt met de BBP-deflator. De verslagen van voormalig bankpresident Duisenberg daarentegen, daterend uit een tijd toen het monetaire beleid sterker beïnvloed werd door neo-klassieke ideeën, noemen deze betere maatstaf beduidend minder vaak.

Dit is niet bijzonder, gezien de huidige zeer anti-inflatoire situatie. Het is wel opmerkelijk in het kader van waarschuwingen die door een groot aantal economen naar voren zijn gebracht. In het kielzog van de kredietcrisis werd namelijk door veel van hen, soms in schrille bewoordingen, gewaarschuwd voor het ‘inflatiegevaar’. Torenhoge inflatie zou op de loer liggen en genadeloos toeslaan. Het is niet gebeurd. En het gaat op afzienbare termijn ook niet gebeuren. Deze economen hadden het fout. Waarom?

Op Voxeu staat een artikel waarin dit wordt uiteengezet. Kort gezegd: de expansie van de reserves van de banken, die de inflatie-economen zoveel schrik aanjoeg, was geen netto-expansie van liquiditeit van de banken maar slechts het omwisselen van waardepapieren die eerst door banken werden vertrouwd als onderpand voor hun geldschepping, maar na 2008 niet meer, voor Centrale Bank papieren die wel nog werden en worden vertrouwd.  Het artikel toont met de gouden combinatie van dubbel (eigenlijk: viervoudig) boekhouden en de empirische relaties tussen de bankbalansen en de geldhoeveelheid aan dat er geen relatie is tussen de balans van de Centrale Bank en de geldhoeveelheid. En dat dat al heel lang niet meer zo is. Een citaat:

Only this evolution of market-determined liquidity creation and management can explain these rather astounding facts:

•Total credit market assets held by US financial institutions (excluding the monetary authorities) rose by $32.3 trillion from 1981 to 2006 (744%).
•Commercial bank reserves held as deposits at the Federal Reserve fell by $6.5 billion during the same period1.
In fact, total commercial bank reserves at the Federal Reserve amounted to only $18.7 billion in 2006, less than the corresponding amount, in nominal terms, held by banks in 1951 [moet vermoedelijk 1981 zijn, M.K.]. So from the first angle it is fairly clear that not only have financial institutions not relied on an increase in reserves held at the Fed to expand credit, they have expanded credit by 744% while reserves fell

Banken hadden, na 1981, de Centrale Banken helemaal niet nodig om meer krediet te verlenen en meer geld te scheppen… Ze hadden andere bronnen voor de reserves die daarvoor nodig waren. In 2008 werden die bronnen echter opeens niet meer vertrouwd – en moesten de Centrale Banken in de bres springen om er voor te zorgen dat er geen desastreuze daling van de geldhoeveelheid zou plaats vinden. De totale liquiditeit van het bankensysteem is niet toegenomen. Integendeel. Ondanks de toename van de liquiditeitsverstrekking door de Centrale Banken is er voor de normale banken nog steeds eerder sprake van een krappe dan een ruime positie. Wat er plaats gevonden heeft is een uitruil van reserves die niet meer vertrouwd werden voor reserves verstrekt door Centrale Banken. De totale hoeveelheid is echter niet toegenomen.

De angstige economen wisten gewoon niet hoe het monetaire systeem in elkaar zat. En zit. Wat een beetje viervoudig boekhouden je al niet kan leren (als je dat wel kunt, als econoom, dan wordt je weer in het Post-Keynesiaanse hokje gestopt… Terecht, overigens, maar wel bizar). Overigens leert een simpele blik op de ECB-grafiek van de geldgroei hetzelfde: de geldhoeveelheid groeit al jaren veel te traag.

P.S. – hier nog een recent Voxeu artikel waarin met behulp van viervoudig boekhouden wordt aangetoond dat de Target-geldstromen alleen maar goed voor iedereen zijn geweest en dat de op dubbel boekhouden gebaseerde angsten voor deze geldstromen onterecht waren en zijn (en dat alleen de Duitse banken al honderden miljarden uit Zuid-Europa hebben teruggehaald).

“Het werkt wel: landen die afgelopen decennia dergelijke hervormingen hebben doorgevoerd – Nederland, Duitsland, Denemarken – staan er nu beter voor dan zij die dat verzuimden”

Ik betwijfel of Nederland er wel zo goed voor staat – er begint zich steeds duidelijker een gematigd Iers scenario af te tekenen. Maar zeker Denemarken staat er helemaal niet structureel beter voor dan de GIPSI’s.  Daar gaat het, ondanks structurele hervormingen en dankzij een combinatie van een overgewaardeerde munt en een uiteengespatte huizenzeepbel, namelijk erg slecht. Alle economische indicatoren  (failliete banken, minder banen, hogere werkloosheid, de-industrialisering, afname geldhoeveelheid) laten dezelfde desastreuze ontwikkelingen zien als in landen als Portugal, Spanje, sinds kort Italië, Griekenland en Ierland. Zij het dat in het bijzonder de lopende rekening minder uit de hand was gelopen dan in de GIPSI’s. Wat is er aan de hand:

1. Het aantal banen is met 6% gedaald
2. De industriele productie is de afgelopen jaren relatief gezien sterk gedaald: Denemarken doet het net zo slecht als erkende industriële brekebenen als bijvoorbeeld Italië, Griekenland en het Verenigd Koninkrijk.
3. Dit komt grotendeels door een overgewaardeerde munt. Weliswaar heeft Denemarken de mogelijkheid de eigen munt te devalueren – maar om wat voor reden dan ook doet het land dat niet. Waardoor het dus slecht gaat.
4. Want ‘interne devaluatie’, het verlagen van het prijspeil van een land met een overgewaardeerde munt, werkt dus niet, ook niet in Denemarken met zijn volgens zeggen zo flexibele arbeidsmarkt.
5. Temeer daar het vasthouden aan de vaste wisselkoers tot een sterke afname van de geldhoeveelheid leidt - met alle funeste gevolgen van dien (zie Italië, Ierland, Griekenland).

P.S. – Zweden deed het de afgelpen tijd erg goed. Maar de sterke appreciatie van de Zweedse kroon heeft daar alweer een eind aan gemaakt.

‘De AWVN is zeer bezorgd over de opwaartse loonontwikkeling. ‘Ook op dit ogenblik wordt door vakbonden nog 2,5 procent gevraagd. De opgaande loonlijn strookt niet met de grote economische onzekerheden van dit ogenblik. De Nederlandse economie is kwetsbaar. Een loongolf kan desastreus zijn voor de concurrentiepositie van bedrijven.’

Is deze paniek nodig? Prijzen we onszelf uit de markt? Lopen we een definitieve achterstand op op onze voornaamste concurrenten, Duitsland en België? Niet echt. Sterker nog – de lonen bij ons zijn nog minder gestegen dan in deze twee landen. En eigenlijk minder dan bij al onze andere concurrenten. Behalve Engeland dan – maar dat heeft de munt laten dalen. Zie de grafiek (betreft niet de CAO lonen maar simpel: (totale loonkosten/totaal uren), bron Eurostat. Over dat Engeland trouwens – de loonkosten in de industrie zijn daar al heel lang veel lager dan op het continent. Scheelt zomaar een tientje per uur. En toch verdwijnt de Engelse industrie nog steeds in hoog tempo.

Natuurlijk moet voor een goede concurrentie-analyse ook rekening worden gehouden met de sectorsamenstelling van de economie, de productiviteitsontwikkeling en dergelijke. Maar het idee dat het de veel te hoge loonstijging is die Nederlandse bedrijven de das om doet… En dan nog: bij een vakbondseis van 2,5% (dus eigenlijk alleen prijscompensatie) en een werkelijke CAO-loonstijging van 1,8% (dus 1% koopkrachtsverlies) schrijven over een ‘loongolf’- brrr. Ik heb wel jaarverslagen uit de jaren zestig gezien, waarin stond dat afgesproken was de lonen vier jaar achtereen met 10% te laten stijgen. Kon in de meeste sectoren toen ook, omdat de lonen op achterstand stonden en omdat de productiviteit snel groeide.

Bron: Eurostat

KANKER TYFUS TERING PEST POKKE KLERE

Hoe durft ook maar één Europese econoom – en op twitter kom je er wel meer dan één tegen – de banengroei in de VS (+160.000, inclusief herzieningen in voorgaande maanden) ‘teleurstellend’ of ‘mager’ of iets dergelijks te noemen. Terwijl we, volgens uitstekend toegankelijke officieel gepubliceerde grafieken, weten dat we in Europa blij hadden mogen zijn als bij ons de toename van het aantal werklozen 115.000 had bedragen, in plaats van 215.000. Per maand. Nee, een baan en een werkloze kunnen niet helemaal vergeleken worden. Maar het idee lijkt me duidelijk. En dat gaat nu al bijna een jaar zo. In het bijzonder in de Eurozone. De werkloosheid neemt dramatisch toe. Juist in de Eurozone. Een echte econoom kent dit soort cijfers. En houdt beschaamd zijn of haar mond, als het om banengroei in de VS gaat.

Figure 1: Change in the number of unemployed persons (compared to previous month, in thousands), seasonally adjusted, January 2006 – March 2012

Wist u overigens dat alle bovengenoemde ziektes, met uitzondering van de pest (die waarschijnlijk minder virulent werd) zijn uitgeroeid of althans in toom gezet mede door succesvol overheidsbeleid? Maar dat de grootste moordenaars, malaria en de eenvoudige diarree van zuigelingen, mede sterk afnamen doordat moeders, omdat vaders rond 1880 meer gingen verdienen, thuis konden blijven en borstvoeding konden geven? In Tilburg daarentegen zien we in dezelfde tijd een sterke toename van de zuigelingensterfte, gerelateerd aan de late industrialisatie en de daarmee gepaard gaande lage lonen aldaar… maar ik dwaal af.
 

John Maynard Keynes

Een van de persistente neo-liberale mythes is dat lage belastingen goed zijn. Dit klopt niet erg met de huidige praktijk (zie grafiek). Spanje: lage belastingen, hoge werkloosheid, veel ellende; Duitsland: hoge belastingen, lage werkloosheid, minder ellende. Zie grafiek. En voor Nederland, Oostenrijk is dat idem dito – het zijn niet de landen met de lage belastingen die momenteel in de economische problemen zitten. Denemarken is een uitzondering – maar dat komt door een overgewaardeerde munt.

Caveat: Ierland sluist enorme hoeveelheden winst van bedrijven de Atlantische Oceaan over, het (lagere) Bruto Nationaal Product, dat ook nog eens sneller daalt dan het Bruto Binnenlands Product, geeft daarom een hogere belastingcoëfficiënt dan het hier gehanteerde BBP.

Goed, ik geef het toe, dit is geen diepgravende historische analyse – maar het staat in ieder geval haaks op het neo-klassieke idee dat belastingen slecht zijn, zoals bijvoorbeeld in dit stuk van Lans Bovenberg en Roel Beetsma wordt gesteld.

Denkt u dat ik overdrijf? Nooit op deze blog. Een citaat uit het artikel:

The target for government spending, ‘g’, can be interpreted as the optimal share of non-distortionary output to be spent on public goods if (non-distortionary) lumpsum taxes are available

Impliciet betekent dit dat alle overdrachtsinkomens en de individuele overheidsconsumptie (onderwijs) dus niet bij de overheid thuishoren, volgens de auteurs. En voor zover dit wel het geval is worden de daarvoor bestemde belastingen en premies (gekwadrateerd!) van het ‘sociale nut’ afgetrokken (ik neem tenminste aan dat de auteurs weten wat publieke goederen zijn. Zie voor definities F. Bos, The National Accounts as a tool for analysis end policy; past, present and future (Berkel en Rodenrijs 2003) pp. 105-126).

Daarbij zien ze een monetaire unie geleid door dictatortjes als een gewenst discipline-afdwingend mechanisme:

We show that, with benevolent policymakers and fiscal leadership, monetary unification reduces inflation, taxes and public spending. These disciplining effects of a monetary union, which rise with the number of fiscal players in the union, are likely to raise welfare.

Maar waar komen dergelijke ideeën, die zo haaks staan op de historische gegevens zowel als de alledaagse ervaring, vandaan? Inderdaad – de neo-klassieke theorie. Die gaat ervan uit dat je een hele maatschappij kunt beschrijven met een simpele zogeheten ‘nutscurve’, waarbij de maatschappij die curve schijnt te optimaliseren. Voor het gemak wordt dan vergeten aan te geven hoe het maximaliseringsproces in zijn werk gaat: vaak gaat men voor het gemak uit van een dictatoriale ‘benevolent politician’ die dit uitvoert. Hmmm… Monti, Papademous, Draghi? Inderdaad. Op dit moment worden door ‘practical men’ de ideeën van ‘defunct economists’ uitgevoerd. Een gemakzuchtige aanname in incorrecte modellen wordt tot werkelijkheid gemaakt. ‘Defunct’, omdat ondertussen toch duidelijk is dat je niet eindeloos kunt hakken en kappen.

Een nog fundamenteler probleem van dit soort modellen: lang geleden heeft Arrow met zijn Arrow-paradox al bewezen dat als er verschillende groepen in een maatschappij zijn (zeg: huurders, oudere bezitters van een koopwoning en jongere bezitters van een koopwoning)/cq. er tussen meer dan 2 alternatieven moet worden gekozen een consistente sociale nutscurve niet kan bestaan…

Desondanks leidt het, per definitie, als negatief zien van veel overheidsproductie in de modellen ertoe dat men denkt dat lage belastingen goed zijn, omdat mensen dan meer te kiezen hebben. Landen met lage belastingen doen het dan beter, omdat mensen hierdoor gemotiveerder zijn, harder gaan werken omdat ze niet voor anderen hoeven te betalen enzovoorts. Samen voor ons eigen! Immers, het geld is nu voor hun. Daar moeten we heen. En dat gebeurt ook. De crisis wordt gebruikt om de overheden te ontmantelen.

Maar juist goed georganiseerde, niet-corrupte landen met een onderwijssysteem gericht op hoogwaardige praktische kennis doen het goed (als de munt tenminste iet overgewaardeerd is). En laat daar nu een fatsoenlijk belastingtarief voor nodig zijn… Mensen voelen zich individu – maar gedragen zich als door en door sociale wezens. Op de lange termijn zal Spanje dan ook zijn belastingen moeten verhogen, net als Ierland. En Griekenland. En de VS. Maar nu nog even niet. Nu moeten de tekorten binnenlands gefinancierd gaan worden, weg van de rente-flipperkast van de kapitaalmarkten. Of de ECB moet 1 triljoen tegen 1% gaan uitlenen aan de overheden, in plaats van aan de banken. Of denk aan Mosler-bonds. Of Euro-bonds. Er is geld zat, in de EU, zolang we het niet in rommelhypotheken uit de VS steken, of in overheidsobligaties aldaar met een negatief rendement. Maar wel in Spanje, en Italië. Vergeet daarbij niet dat de banken 1 triljoen hebben weggehaald uit de GIPSI’s, na juli 2007. Dat geld moet weer terug, in plaats van er nog meer vandaan te halen. Want er is een verschil tussen ‘de tucht van de markt’ en ‘blinde paniek’. En blinde paniek, in plaats van de tucht van de markt, is wat ons nu stuurt.

1. De geldgroei in de Eurozone ligt al jaren achtereen beduidend onder de 4,5% streefwaarde van de ECB.
2. In de jaren voorafgaand aan 2008 lag de geldgroei natuurlijk fors boven deze streefwaarde, volgens de gegevens van de ECB zelf is deze extra liquiditeit echter al vrijwel totaal gecompenseerd door de mindere geldgroei ( en zelfs: -krimp) na 2008 en de inflatie na 2008.
3. Ook de vooruitzichten voor groei van de geldhoeveelheid zijn zeer gematigd. Zie de eerder geciteerde speech van Draghi.
4. Nu leidt geldgroei natuurlijk niet automatisch tot inflatie. Geld kan ook in kas worden gehouden, of de extra geldhoeveelheid die nodig is voor extra bestedingen faciliteert economische groei in plaats van inflatie. Dit geldt in het bijzonder in een situatie van onderbesteding, zoals die momenteel in vrijwel alle landen van de EU actueel is. Vergeet niet dat de verkopen zich in Duitsland in het eerste kwartaal zeer slecht ontwikkeld hebben, kijk ook naar alle leegstaande winkel- en kantoorpanden in de Nederlandse stadscentra, denk aan de overcapaciteit in de Europese auto-industrie.
5. Ook kan het zo zijn dat hogere prijzen tot geldgroei leiden, waarmee geldgroei niet tot inflatie leidt maar inflatie tot geldgroei. Echter, zo ongeveer de belangrijkste prijs van de economie, die van arbeid, ontwikkelt zich uiterst teleurstellend (kijk met name naar de seizoensgecorrigeerde gegevens van het laatste half jaar van 2011).
6. De besparingen van de huishoudens nemen toe, wat anti-inflatoir is.
7. De investeringen van de bedrijven en ook van de huishoudens (kijk naar de steeds gematigder hypotheekverstrekking) nemen af, wat anti-inflatoir is.
8. De werkloosheid in de Eurozone stijgt al bijna een jaar, wat anti-inflatoir is
9. Inflatie wordt vaak gedefinieerd als een stijging van het consumentenprijspeil. Let daarbij op de subtiele verschillen tussen de consumentenprijsindex en de HICP van Eurostat: de eerste is vooral een maatstaf van koopkracht, de tweede een maatstaf van winkelprijzen. Woningprijzen zitten echter niet in geen van beide maatstaven – wat betekent dat de daling van de woningprijzen niet wordt verdisconteerd in de ECB-maatstaf van inflatie. En de algemene verwachting is dat die woningprijzen nog wel wat lager zullen worden.
10. De afgelopen 4 jaren is gebleken dat de ‘kerninflatie’, de inflatie zonder energieprijzen, een veel stabielere ontwikkeling laat zien dan de totale HICP-inflatie. De ‘kerninflatie’ in de EU ligt al tijden stabiel op of net iets onder het door de ECB gewenste niveau (chart 2 op p. 7). En vooral ook Chart 1 (helaas, nummering grafieken niet consistent) op p. 71.
11. Veel van de inflatie van de afgelopen twee jaar wordt veroorzaakt door stijgingen van de BTW in verschillende landen. Deze stijgingen kennen een grens – en vallen een jaar later dus uit het inflatiecijfer (dat geeft namelijk niet het prijspeil weer, maar veranderingen van dat peil.

12. Daarnaast lijkt de omloopsnelheid van het geld gedaald te zijn. In de grafiek is de M-3 geldvariabele vergeleken met de productie in het Eurogebied. Dat is ‘vaag ‘met ‘vaag’ vergelijken, omdat niet helemaal duidelijk is of de M-3 geldvariabele daar wel de juiste voor is (hoewel wel beter dan de M-2 variabele), terwijl de tweede hands handel (bestaande huizen, marktplaats, kunt en antiek, aandelen) niet in de productie wordt meegenomen.  Ook kunnen er vertragingen zijn die langer dan een jaar duren. Toch: de geldgroei lijkt deels gedreven te zijn door een daling van de omloopsnelheid. Ik geef echter toe dat, mocht de omloopsnelheid plotsklaps stijgen, en de werkloosheid dalen, en de productie toenemen, waardoor ook de overheidstekorten dalen – er eventueel over een jaar of 5 of 6 reden zou kunnen zijn om bij voortgaande groei enige toename van de binnenlandse inflatie te verwachten. Maar laten we dan eerst de BTW maar weer verlagen.

Joseph Schumpeter

(met dank aan Frits Bos, via zijn onlangs door mij herlezen proefschrift ‘The National accounts as a tool for analysis and policy. Past , present and future’)

Op Mejudice staat vandaag een stuk van Eelke de Jong, van de Radbouduniversiteit. Uit het stuk blijkt dat hij het verband tussen de statistische meetvariabele ‘Unit Labor Cost’ (ULC) en het concept ‘productiviteit’ niet begrijpt. ‘Productiviteit’ wordt gedefinieerd als ‘eenheid productie per eenheid productiefactor’. Die productiefactor kan arbeid zijn, of land, of kunstmest, of een gewogen gemiddelde van andere productiefactoren – in het laatste geval krijgen we de ‘totale factorproductiviteit’. Maar productiviteit is niet wat economen aanduiden met ‘Real Unit Labor Costs’ (RULC), in tegenstelling tot wat Eelke de Jong denkt. RULC is de arbeidsinkomensquote gewogen met het relatieve prijspeil. U kunt daar hier en hier uitstekende beschrijvingen en analyses van vinden. Van moderne, wetenschappelijke economen wordt, althans door mij, verwacht dat ze dit soort ‘bronnenkritiek’ beheersen. Zeg niets over een variabele als je je niet in de ambachtelijk-statistische achtergrond hebt verdiept. Maar nee dus, in dit geval (overigens bevindt Eelke de Jong zich daarbij niet in goed maar wel in uitgebreid economisch gezelschap).

Doordat Eelke de Jong het verschil tussen beide variabelen niet beseft slaat hij de plank behoorlijk mis. Telkens weer beweert hij dat de productiviteit in Duitsland wel en in de Zuid-Europese landen niet sterk is gestegen. En dat er beleid moet worden gevoerd gericht op het doen toenemen van de fysieke productiviteit in Zuid-Europa, waaruit blijkt dat hij RULC opvat als een maatstaf van de fysieke productiviteit. Maar de fysieke productiviteit is in Duitsland (veel) minder gestegen dan in Griekenland, en Duitsland zit niet in de problemen en Griekenland wel. In Italië is die productiviteit juist weer minder gestegen en in Ierland juist weer veel sterker. Zie de grafiek.

En doordat hij de gegevens niet werkelijk begrijpt slaat hij ook de plank mis waar het het beleid betreft. Italië (waar de productie en de productiviteit en de beroepsbevolking de afgelopen decennia zo ongeveer het minst zijn toegenomen van de hele wereld (!)) bevindt zich in een totaal andere situatie dan Spanje (waar de productie en de productiviteit en de beroepsbevolking de afgelopen decennia wel zeer sterk zijn toegenomen). Hoe dat ook zij – het is teleurstellend dat Eelke de Jong stelt dat de problemen Griekenland komen door de vergeleken met Duitsland trage groei van de productiviteit in dat land terwijl de productiviteit juist sterker toenam. Overigens – het is vrijwel onontkoombaar dat het prijspeil in een klein land met een relatief laag loonniveau, wanneer dit land een economische unie aangaat met een groot land met een relatief hoog loonniveau, zich sterk in de richting van het prijspeil van dit grote land gaat bewegen, ongeacht de productiviteit. In het verleden kon dit worden gecompenseerd met devaluaties. Nu niet meer. Denk er eens over na.

Verder is het natuurlijk sowieso onjuist de productiviteit van hele economieën met elkaar te vergelijken. Ziet u de plotselinge toename van de Spaanse productiviteit aan het eind van de reeks? Die wordt veroorzaakt doordat de bouw, waar de productiviteit altijd relatief laag is vergeleken met de exportindustrie, in Spanje totaal in elkaar is gestort (en nog aan het storten is). Wat aangeeft dat de macro-productiviteit niet aangeeft wat de productiviteit van de exporterende sectoren is. We zullen, als we als economen beleidsmatig relevant willen zijn, duidelijk meer aandacht moeten geven aan de concepten en definities achter de statistieken die we gebruiken, zoals Schumpeter 67 jaar geleden al stelde. Helaas is de afgelopen decennia het omgekeerde gebeurd. De afgelopen tijd heb ik wat artikelen van Robert E. Lucas, een van de meest invloedrijke economen van de afgelopen decennia, gelezen. Wat een incoherente, inconsistente warboel. Geen van zijn begrippen (geld, consumptie, huishoudens, inflatie, periodes, markten, de overheid) wordt zelfs ook maar vaag gedefinieerd en zelfs zijn concepten zijn brak (hoe vindt de veronderstelde collectieve besluitvorming over het veronderstelde maximeren van het veronderstelde collectieve nut in vredesnaam plaats). Een kwakdenker. Dat kan beter. Zie de Post-Keynesianen, die in het algemeen een veel beter begrip van de concepten en definities van de moderne , wetenschappelijke economie wetenschap hebben dan de Neo-klassieke economen.

P.S. – hieronder het hier gehanteerde productiviteitsbegrip (bron: Eurostat en let op de uitsmijter over part-time werk, maar ik laat het aan de Jong over om de productiviteit per gewerkt uur te analyseren):

Labour productivity per person employed

Please be aware that this indicator has been rescaled, i.e. data is expressed in relation to EU-27 = 100. Thus, they are not comparable with previous releases based on EU-25 = 100. Gross domestic product (GDP) is a measure for the economic activity. It is defined as the value of all goods and services produced less the value of any goods or services used in their creation. GDP per person employed is intended to give an overall impression of the productivity of national economies expressed in relation to the European Union (EU-27) average. If the index of a country is higher than 100, this country’s level of GDP per person employed is higher than the EU average and vice versa. Basic figures are expressed in PPS, i.e. a common currency that eliminates the differences in price levels between countries allowing meaningful volume comparisons of GDP between countries. Please note that “persons employed” does not distinguish between full-time and part-time employment.